Dyskusje odnośnie wskaźnika WIBOR nie milknął. Przeciwnie – w przestrzeni publicznej coraz częściej pojawiają się informacje odnośnie wyroków, które wprost negują wskaźnik WIBOR, zarzucając mu szereg nieprawidłowości. To właśnie na tak postawione pytanie postaramy się udzielić odpowiedzi – czy wskaźnik WIBOR jest obiektywnym i słusznym parametrem, który powszechnie stosują banki w swoich umowach kredytowych?
Najczęściej występujące uwagi i zarzuty kierowane w stosunku do wskaźnika WIBOR, na które zwracają uwagę składy orzekające w sporach z bankami:
- Naruszenie praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz w rażący sposób szkodzący w jego interesy:
Kwestionowane postanowienia umowy muszą naruszać prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz w rażący sposób szkodzić jego interesom. W judykaturze przez działanie wbrew dobrym obyczajom przy ustalaniu warunków umowy rozumie się wprowadzanie klauzul, które zaburzają równowagę między stronami umowy, a rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza stworzenie nieuzasadnionej dysproporcji – na niekorzyść konsumenta – w zakresie praw i obowiązków stron umowy. Ocena zgodności postanowienia z dobrymi obyczajami wymaga zatem analizy rozkładu obciążeń, kosztów i ryzyka, jakie wiążą się z przyjętymi rozwiązaniami, oraz rozważenia, jak wyglądałaby sytuacja konsumenta, gdyby dane postanowienie nie zostało zawarte. Jeśli konsument znalazłby się w lepszej sytuacji bez tego postanowienia, należy uznać, że jest ono nieuczciwe. W tej ocenie należy przyjąć, że konsument ma być głównym beneficjentem konkurencji między przedsiębiorcami. Dobre obyczaje polegają bowiem na szacunku dla drugiego człowieka, co w relacjach z konsumentami oznacza m.in. informowanie go o przysługujących mu prawach, niedominowanie nad nim z racji pozycji profesjonalisty przy zawieraniu umowy, traktowanie go jako równorzędnego partnera. Za sprzeczne z dobrymi obyczajami uznaje się działania mające na celu niedoinformowanie, wprowadzenie w błąd, wykorzystanie niewiedzy lub naiwności konsumenta. Tego rodzaju praktyki określane są mianem nieuczciwych, nierzetelnych i odbiegających od standardów przyjętych w uczciwej działalności gospodarczej.
- Brak informacji czym jest stawka referencyjna WIBOR:
Analizując zapisy umowy kredytu dotyczące klauzuli zmiennego oprocentowania, należy zauważyć, że ani w tej umowie, ani w żadnym innym dokumencie związanym z jej zawarciem (ani też ustnie, na etapie przedkontraktowym) nie poinformowano powodów, czym jest stawka referencyjna WIBOR 3M, kto ją ustala i na jakich zasadach. Nie zostało również wskazane, gdzie powodowie mogą uzyskać informacje na ten temat. Chodzi tu nie o szczegółowe informacje, takie jak treść Regulaminu fixingu stawek WIBOR czy matematyczne metody obliczania wskaźnika WIBOR 3M, ale o poinformowanie powodów o tym, że wskaźnik WIBOR 3M, który ma kluczowe znaczenie dla wysokości oprocentowania zmiennego (ponieważ marża była stała), jest ustalany przez prywatny podmiot zrzeszający przedstawicieli rynków finansowych, który nie podlega nadzorowi żadnej instytucji państwowej,
a dane wykorzystywane do ustalenia tego wskaźnika są przekazywane przez banki i nie podlegają żadnej weryfikacji. Innymi słowy, bank nie uświadomił kredytobiorców, że wysokość oprocentowania zmiennego będzie w rzeczywistości zależna od decyzji banków, które nie podlegają żadnej kontroli, co uniemożliwiało powodom ocenę uczciwości zaoferowanego produktu finansowego – zarówno w zakresie wysokości wynagrodzenia za udzielenie kredytu (oprocentowania), jak i wynikających z tego konsekwencji ekonomicznych. Ponadto uniemożliwiało to porównanie oferty pozwanego z ofertami innych banków i wybór najlepszej opcji.
- Niedokładność i nierzetelność wskaźników:
Kształtowanie się cen w przypadku wielu instrumentów finansowych i umów finansowych zależy od dokładności i rzetelności wskaźników referencyjnych. Poważne przypadki manipulacji wskaźnikami referencyjnymi stóp procentowych, a także zarzuty, że doszło do manipulacji wskaźnikami referencyjnymi odnoszącymi się do energii i ropy oraz walutowymi wskaźnikami referencyjnymi pokazują, że wskaźniki referencyjne mogą być przedmiotem konfliktu interesów. Korzystanie ze swobody uznania i słabe systemy zarządzania zwiększają podatność wskaźników referencyjnych na manipulację. Niedokładność i nierzetelność indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne lub wątpliwości co do ich dokładności i rzetelności mogą podważyć zaufanie do rynku, narazić konsumentów i inwestorów na straty oraz zakłócić gospodarkę realną. W związku z tym niezbędne jest zapewnienie dokładności solidności i rzetelności wskaźników referencyjnych i procesu ich wyznaczania.
- Brak przekazywania informacji o źródłach tworzenia wskaźnika WIBOR:
Brak informacji o źródłach, w których opisano sposób tworzenia wskaźnika WIBOR na podstawie tzw. fixingu. Jako profesjonalny uczestnik rynku finansowego, niewątpliwie miał dostęp do tych informacji. W wyniku jego działania doszło do zaburzenia równowagi kontraktowej, co faworyzowało bank, a jednocześnie szkodziło powodom jako konsumentom, co stanowi rażące naruszenie ich interesów. Brak informacji ze strony banku pozbawił kredytobiorców możliwości pełnego zrozumienia mechanizmu obliczania zmiennej stopy procentowej, która była wynagrodzeniem banku za udzielenie kredytu i pożyczki, oraz utrudnił im ocenę potencjalnych konsekwencji ekonomicznych tej klauzuli.
- Brak przejrzystości i należytego informowania o produkcie finansowym:
Co się tyczy wymogu przejrzystości warunków umownych, to poinformowanie przed zawarciem umowy o warunkach umownych i skutkach tego zawarcia ma dla konsumenta fundamentalne znaczenie. To w szczególności na podstawie tych informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami umownymi sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę.
W konsekwencji, skoro ustanowiony przez wskazaną dyrektywę system ochrony konsumenta opiera się na założeniu przed konsument jest stroną słabszą niż przedsiębiorca, między innymi ze względu na stopień poinformowania, wymóg ten musi podlegać wykładni rozszerzającej. W szczególności wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem oznacza, że w wypadku umów kredytu instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich rozważnych i świadomych decyzji. Wymóg przejrzystości należy rozumieć w ten sposób, że wymaga on w szczególności, aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny konsument był w stanie zrozumieć konkretne działanie sposoby obliczania tej stopy i oszacować w ten sposób, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla jego zobowiązań finansowych.